Muzeum Utracony Sztetl / Szadów
Skala budynków, materiały i światło współgrają z otoczeniem, zaś wnętrza tworzą czytelną sekwencję przestrzeni. Dzięki temu architektura staje się dla historii dyskretnym partnerem [W WYDANIU CYFROWYM WIĘCEJ ZDJĘĆ].
Muzeum to nowa instytucja kultury powstała w miejscowości Szadów na Litwie, opowiadająca o życiu społeczności żydowskiej w regionie i tradycjach żydowskich w Europie Wschodniej. Muzeum zaprojektowane przez fińską pracownię Lahdelma & Mahlamäki architects pokazuje, w jaki sposób architektura może pełnić rolę partnera narracji, a nie jedynie kontenera dla ekspozycji. Skala budynków, materiały i światło współgrają z otoczeniem, a wnętrza są zorganizowane w czytelną sekwencję przestrzeni. Podobnie jak w innych projektach Mahlamäkiego, środki te wspierają narrację, nie dominując nad nią. Takie podejście sprawia, że architektura staje się dyskretnym partnerem dla historii, a nie efekciarską manifestacją.
Utracony Sztetl został ukształtowany jako zespół prostych, abstrakcyjnych brył o formie domów z dachami dwuspadowymi. Układ tych obiektów buduje czytelny obraz niewielkiej osady – syntetycznego sztetla. Nie jest to rekonstrukcja, lecz świadoma interpretacja przestrzenna, operująca skalą, rytmem i proporcją. Architektura nie epatuje dosłownym dramatyzmem. Zamiast tego zastosowano środki prowadzące do wyciszenia. Budynek nie narzuca emocji, lecz tworzy warunki do ich indywidualnego odczuwania.
Punktem wyjścia dla koncepcji była analiza kontekstu krajobrazowego. Mahlamäki zwraca uwagę na kilka kluczowych cech miejsca: otwarty horyzont, rozległe pola uprawne, obecność historycznego cmentarza oraz charakterystyczną, wyciszoną zabudowę wiejską. Te elementy zostały przełożone na język architektury poprzez ograniczenie środków formalnych i świadome wpisanie obiektu w lokalny kontekst kulturowy Szadowa. Trzon muzeum stanowi wystawa, której scenariusz opracowano w wersji roboczej jeszcze przed rozpoczęciem projektowania budynku. Zadaniem architekta było stworzenie przestrzeni umożliwiającej opowiedzenie historii sztetla. Ekspozycja ma charakter narracyjny i opiera się na tzw. koncepcji „czarnej skrzyni”. Jednocześnie wnętrza muzeum wyróżniają się tym, że górna część każdej galerii odwzorowuje kształt dachu dwuspadowego, tworząc niewielkie, lecz przestronne zadaszenie dla eksponatów. Pojedyncze „domy” są połączone wąskimi, krótkimi przejściami, tworząc zespół budynków. Idea tego rozwiązania nie ogranicza się tylko do przywrócenia koncepcji dawnej wioski.